Badania archeologiczne wyprzedzające

 
Realizacja robót budowlanych na terenach objętych ochroną konserwatorską, czyli wpisanych do rejestru zabytków, wiąże się z koniecznością spełnienia dodatkowych wymogów formalnych. Zgodnie z art. 39 ust. 1 ustawy z dnia 7 lipca 1994 r. – Prawo budowlane (Dz. U. z 1994 r. Nr 89, poz. 414 z późn. zm.), przed wydaniem decyzji o pozwoleniu na budowę inwestor jest zobowiązany uzyskać oddzielne pozwolenie na prowadzenie robót budowlanych, wydawane przez właściwego terytorialnie Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków.
 
W ramach takiej procedury konserwator ma prawo nałożyć obowiązek przeprowadzenia badań archeologicznych, poprzedzających rozpoczęcie prac inwestycyjnych. Najczęściej są to tzw. badania wyprzedzające, których celem jest rozpoznanie i udokumentowanie możliwego dziedzictwa archeologicznego, które mogłoby ulec zniszczeniu w wyniku prac ziemnych.
 
Wykopaliska wyprzedzające to szczególny rodzaj badań ratowniczych prowadzonych z odpowiednim wyprzedzeniem w stosunku do planowanego przekształcenia terenu. Zakres takich działań zazwyczaj jest ograniczony — obejmuje powierzchnię do ok. 10 arów, a prace polegają przede wszystkim na przeprowadzeniu wykopów sondażowych, odwiertów oraz innych form rozpoznania. Pozwala to ocenić obecność i wartość ewentualnych znalezisk archeologicznych.